Pocetak ustanka u Crnoj Gori

juli-avgust 1941.

          Hitlerove i Musolinijeve trupe, iako su okupirale Jugoslaviju 1941. godine, nisu uspele da je vojnicki potpuno osvoje i porobe. Od prvog dana ulaska okupatorskih trupa u Jugoslaviju pa sve do zavrsetka rata, redjale su se po njoj buna za bunom, dizali se ustanci i vodile se bezbrojne borbe izmedju naseg naroda i njegovih mnogobrojnih neprijatelja. Okupatori, za sve vreme rata u Jugoslaviji, nikada nisu imali mira ni odmora; njima je valjalo neprestano voditi rat sa narodom, ciju su drzavu osvojili, ali ne i njega pobedili.

          Julski ustanak na okupatore u Crnoj Gori i Sandzaku, 1941. godine, prvi je oruzani ustanak sirih razmera u Jugoslaviji i Evropi. On ce veoma zbuniti Osovinske zavojevace i bice teska opomena okupatorima u Jugoslaviji, koji ce gorko placati njeno haranje - kad se skoro ceo srpski narod bude digao na oruzje pod vodjstvom djenerala Mihailovica, i kad tu borbu budu prihvatili i ostali Jugosloveni. Ustanak u Crnoj Gori i Sandzaku, protiv italijanskih trupa, otpoceo je 13.jula1941.godine. Idejno, nacionalno i politicki, ovaj narodni ustanak, istorijski posmatran, deo je velike patriotske ideje o borbi protiv zavojevaca, izrazene na Ravnoj Gori iste godine u stabu pukovnika Mihailovica.

          Kad su italijanske trupe usle u Crnu Goru, posle pada Kraljevine Jugoslavije pod nemackom silom, zauzeli su poseban i miran stav prema stanovnistvu sto je bila posledica specijalnog plana Italijanske vlade u vodjenju politike u Crnoj Gori. Musolini je za guvernera Crne Gore odredio grofa Serafina Macolinija [1], ranijeg predstavnika Italije u Urugvaju i Egiptu. Po tom "rimskom" planu, trebalo je da Macolini, u zajednici sa malobrojnim crnogorskim separatistima pripremi teren u Crnoj Gori za proglasenje Kraljevine, a samim tim i autonomije. Italijanu su dobro planirali ali nisu racnali ni sa rodoljubljem loze Petrovic-NJegos, ni sa junastvom naroda Crne Gore. Unuk kralja Nikole, princ Mihailo, odbio je italijanske ponude, sa izjavom da ostaje veran Jugoslaviji i dinastiji Karadjordjevic, satelitskoj kruni pretpostavio je interniranje. Crnogorci su, sirom Crne Gore, skocili na oruzje i planuo je ustanak, -prva oruzana pobuna sirokih razmera u Evropi.

          Vojnicke veze, u to vreme, u Crnoj Gori, nije bilo sa pukovnikom Mihailovicem. U narodu je kruzila legenda o njemu: kako se nije predao okupatoru i kako je posao u srbijanske planine sa citavom jednom divizijom srpske vojske. Ta legenda jako je potkrepljivala borbeni i revolucionarni duh Crnogoraca. Prvi pokusaj povezivanja crnogorskih lojalista i pukovnika Mihailovica bio je u junu 1941. Vodje pokreta poslali  su sedam sposobnih ljudi, sedam gorstaka, sedam hajduka sa ciljem da pronadju legendarnog pukovnika koji je boravio negde na prostoru Suvobora. Oni su se vratili iz Srbije tek u trenutku kada je ustanak Crnogoraca bio u punom jeku, krajem jula 1941. Na zalost, oni su doneli samo potvrdu o postojanju pokreta na Ravnoj Gori sa pukovnikom Mihailovicem na celu. Neposredna vojnicka veza sa Drazom bila je uspostavljena tek u septembru, a konacno u decembru 1941., kada je na Ravnu Goru otisao licno kapetan Pavle Djurisic, koji je kasnije uz majora Djordja Lasica i pukovnika Baja Stanisica bio jedan od glavnih Drazinih oficira za Crnu Goru.

          Napad na italijanske trupe  u noci izmedju 12. i 13. jula na teritoriji citave Crne Gore i Sanadzaka (osim Prijepolja, Pljevalja i Sjenice) u trenutku kada su Italijani pripremali proglasenje Kraljevine bez ma i prividnog, pristanka naroda, bez pristanka potomaka dinastije Petrovic-NJegos. Posto je princ Mihailo Petrovic-NJegos odlucno odbio ponudu da stupi na crnogorski presto, italijanska Vlada se nosila mislju da odredi nekog princa iz Savojske kuce, dok ne bi pronasli nekoga iz sporedne linije Petrovic-NJegos, koji bi vladao po zelji italijanskog Ducea. No i taj plan je osujetila ustanicka puska sa crnogorskih brda i vrleti. Pomela je i razbila sve Duceove namere o izdvajanju Crne Gore iz okvira kraljevine Jugoslavije. Krajem meseca jula sva teritorija Crne Gore, izuzev Cetinja, Podgorice, Bara i Niksica, kao i veci deo starog Rasa (beranski, bjelopoljski i delovi sjenickog sreza), bili su oslobodjeni od okupatorskih trupa. Na toj teritoriji zavojevaci vise nisu imali vlast. Narod je povratio nacionalnu slobodu samom sebi, bez icije pomoci.

          Sa svim italijanskim oficirima i vojnicima postupalo se savrseno covecno. U Beranama su oficiri bili smesteni u hotelima; isto tako i u Bijelom Polju. Jedan jedini ispad poznat, odnosno objavljivan, bio je ucinjen u Bjelopoljskom srezu. Jedan seljak, tada vojnik, ubio je jednog Italijana u trenutku kad su italijanski zarobljenici sprovodjeni za obliznje selo, gde su imali da sacekaju razvoj dogadjaja. Taj vojnik, Radosav Kovacevic, izvrsio je ovo ubistvo zato sto mu je aprila te godine bio poginuo brat u Albaniji, na frontu prema Italijanima. Vojni sud pri Komandi narodne vojske u Bjelom Polju osudio na je smrt vojnika Radosava Kovacevica.

          Odmah po izbijanju ustanka, na Crnu Goru i Sandzak napale su sve raspolozive italijanske snage iz Albanije, uz pomoc celokupne ondasnje albanske vojske. Pomogle su im i naoruzani Muslimani, Arnauti sa Kosova, nemacke snage... Nastupili su protiv crnogorskih trupa linijom : od Skadra i od Tirane, od Metohije preko Cakora i Rozaja, od Tutuna, od Foce i Priboja... Polovinom avgusta Crna Gora i deo Sandzaka nalazili su se u obrucu izmedju desetak okupatorskih divizija. Pretila je najveca opastnost od pocetka rata. Italijanski front od Skadra i onaj od Metohije poceo je da se siri prema crnogorskim snagama. Sto je najgore bilo: Albanci, pa cak i sami Italijani, palili su pravoslavna sela na prostoru Metohije prema Vasojevicima i Gornjem Sandzaku. Crnogorci su bez ikakve pomoci komunista drzali front prema Metohiji i u Pesteri. Najzad su Italijan zatrazili pregovore, koji su se odrzali na Cakoru. Uslovi Crnogoraca su bili:

1.     Na svaki pokusaj italijanske Vlade da Crnu Goru proglasi za nezavisnu drzavu, mi cemo dizati ustanak

2.     Zabrana Arnautima i arnautskoj vojsci da ulaze na nasu teritoriju;  hitno obustavljanje paljenja srpskih sela. U naknadu, nudimo vam vracanje zarobljenika.

3.     Italijanske trupe u Crnoj Gori smatrace se sve do svrsetka rata neprijateljskim okupatorskim trupama

          Italijani su delimicno prihvatili uslove: obustavili su paljenje sela, vratili natrag albanske trupe. Oni su usli samo u varosi koje su im mesec dana ranije oduzete.

          Crnogorci su svoje snage povukli u sela i daleko u  planine. Niko se nije razoruzao; nego naprotiv, jos bolje se svako naoruzao i spremio za novu borbu koja ce ponovo otpoceti, protiv Italijana, na Pljevljima, decembra 1941.

          Julskim ustankom u Crnoj Gori i Sandzaku  postigao se glavni cilj: Italijani su spreceni da Crnu Goru proglase za Kraljevinu pod njihovim okriljem. Crna Gora sa celim Sandzakom postala je ponovo samo okupaciona zona. Za njenog Vojnog guvernera doveden je Alesandro Pirzio Biroli [2], koji ce kasnije posredno ciniti znatne ustupke crnogorskom narodu. Ustankom u Crnoj Gori italijanska politika bila je potpuno poremecena. Musolini je tek tada video da na Balkanu nece moci da siri svoje zamisljeno Rimsko Carstvo. NJegov ministar Macolini pobegao je sa Cetinja. Rimska Vlada bila je prinudjena da se odrekne svakog daljeg pokusaja proglasenja Crne Gore za nezavisnu drzavu. Julski ustanak je pored svega ovoga, bio i neka vrsta priprema za konacno sjedinjavanje svih nacionalnih snaga Jugoslavije u jedan jedinstveni nacionalni Ravnogorski pokret. Taj ustanak je pokazao koliko je u Crnoj Gori i Sandzaku jaka ideja nacionalnog i drzavnog jedinstva. Zato ovaj ustanak, pored onog u Zapadnoj Srbiji nesto docnije pod Mihailovicem, predstavlja jednu od najsvetlijih i najslavnijih stranica Jugoslavije u Drugom svetskom ratu.